تخلفات گمرکی یکی از موضوعات مهمی است که واردکنندگان، صادرکنندگان، شرکت‌های حمل‌ونقل و فعالان حوزه تجارت خارجی باید با آن آشنا باشند. یک اشتباه در اظهار کالا، ارائه اطلاعات نادرست، عدم رعایت مهلت‌های گمرکی یا وجود مغایرت میان کالا و اسناد می‌تواند باعث مطالبه مابه‌التفاوت، جریمه و در برخی موارد حتی تبدیل موضوع به قاچاق گمرکی شود.

نکته مهم این است که هر مغایرتی لزوماً قاچاق محسوب نمی‌شود. قانون امور گمرکی میان تخلفات گمرکی و مواردی که عنوان قاچاق پیدا می‌کنند تفاوت قائل شده است و نوع رفتار، میزان مغایرت، آثار مالی و شرایط پرونده در تعیین عنوان و پیامد آن اهمیت دارد.

در این مقاله، مهم‌ترین انواع تخلفات گمرکی، دلایل ایجاد آن‌ها، پیامدهای احتمالی و تفاوت تخلف گمرکی با قاچاق را بررسی می‌کنیم.

تخلف گمرکی چیست؟

به زبان ساده، تخلف گمرکی زمانی اتفاق می‌افتد که در جریان ورود، خروج، اظهار، ترخیص، عبور یا سایر رویه‌های گمرکی، مقررات مربوط رعایت نشود؛ البته همه این موارد الزاماً در یک سطح قرار ندارند.

قانون امور گمرکی برای برخی مغایرت‌ها که موجب زیان مالی دولت می‌شوند، جریمه و دریافت مابه‌التفاوت را پیش‌بینی کرده است. همچنین برای برخی اظهارهای خلاف واقع که زیان مالی برای دولت ایجاد نمی‌کنند نیز جریمه در نظر گرفته شده است.

بنابراین می‌توان گفت که نوع تخلف و شرایط وقوع آن اهمیت زیادی دارد و نمی‌توان هر اشتباه در اظهارنامه را به‌طور خودکار قاچاق دانست.

مهم‌ترین انواع تخلفات گمرکی

تخلفات گمرکی می‌توانند شکل‌های مختلفی داشته باشند. برخی از رایج‌ترین موارد عبارت‌اند از:

• اظهار خلاف واقع
• مغایرت در نوع کالا
• مغایرت در تعداد یا میزان کالا
• اختلاف ارزش اظهارشده با ارزش مورد قبول گمرک
• ارائه اسناد یا اطلاعات نادرست
• عدم رعایت مهلت‌های تعیین‌شده برای برخی رویه‌های گمرکی
• تخلفات مربوط به عبور کالا
• وجود مغایرت میان کالا و اسناد
• عدم رعایت الزامات مربوط به برخی رویه‌های ورود و خروج

البته هر یک از این موارد شرایط حقوقی متفاوتی دارند و نحوه برخورد گمرک با آن‌ها به جزئیات پرونده بستگی دارد.

۱. اظهار خلاف واقع در گمرک

یکی از مهم‌ترین تخلفات گمرکی، اظهار خلاف واقع است.

اظهارنامه گمرکی سندی است که اطلاعات کالا بر اساس آن به گمرک اعلام می‌شود. بنابراین اطلاعاتی مانند نوع کالا، مشخصات، تعداد، ارزش و سایر اطلاعات مرتبط باید با محموله واقعی مطابقت داشته باشد.

اگر مشخصات کالا برخلاف واقع اظهار شود، ممکن است گمرک مغایرت را کشف کرده و بر اساس شرایط پرونده، جریمه یا مابه‌التفاوت مربوط را مطالبه کند.

اظهار خلاف واقع همیشه به معنای قاچاق نیست

این نکته اهمیت زیادی دارد.

مطابق ماده ۱۱۰ قانون امور گمرکی، اگر مشخصات کالا برخلاف واقع اظهار شده باشد اما این موضوع زیان مالی برای دولت ایجاد نکند و مستلزم دریافت تفاوت وجوه نباشد، می‌تواند مشمول جریمه مقرر در همان ماده شود.

بنابراین باید بین یک اشتباه یا اظهار خلاف واقع عادی و مواردی که شرایط قاچاق گمرکی دارند تفاوت قائل شد.

۲. اظهار کالای متفاوت با کالای واقعی

گاهی واردکننده کالایی را با مشخصات خاص اظهار می‌کند، اما کالای موجود در محموله از نظر نوع یا ویژگی‌های مؤثر با اطلاعات اظهارشده مطابقت ندارد.

برای مثال، ممکن است نوع محصول، جنس، مشخصات فنی یا سایر ویژگی‌های مؤثر کالا با اطلاعات اظهارنامه متفاوت باشد.

اگر این اختلاف باعث ایجاد زیان مالی برای دولت شود، ماده ۱۰۸ قانون امور گمرکی برای مغایرت‌های مشمول این ماده، علاوه بر دریافت مابه‌التفاوت، جریمه‌ای را نیز پیش‌بینی کرده است. میزان جریمه با توجه به شرایط پرونده تعیین می‌شود.

۳. کم‌اظهاری و اختلاف در ارزش کالا

یکی از موضوعات مهم در تجارت خارجی، ارزش کالا است.

ارزش اظهارشده باید مطابق مقررات و اسناد مربوط تعیین شود. اگر ارزش کالا به شکلی اظهار شود که موجب کاهش وجوه متعلقه شود، ممکن است گمرک موضوع را بررسی و در صورت احراز مغایرت، مابه‌التفاوت و جریمه مربوط را مطالبه کند.

در این شرایط، تفاوت میان ارزش اظهارشده و ارزش مورد پذیرش گمرک می‌تواند تأثیر مستقیمی بر مبلغ پرداختی داشته باشد.

چرا کم‌اظهاری می‌تواند پرریسک باشد؟

زیرا موضوع فقط پرداخت اختلاف مبلغ نیست. بسته به شرایط پرونده، نوع مغایرت و سایر عوامل، ممکن است جریمه نیز مطالبه شود.

بنابراین واردکننده نباید صرفاً برای کاهش هزینه اولیه، ارزش کالا را به شکل غیرواقعی اظهار کند.

۴. اظهار کالا با تعرفه یا مشخصات نادرست

طبقه‌بندی صحیح کالا در گمرک اهمیت زیادی دارد.

هر کالا باید بر اساس ماهیت و مشخصات واقعی خود در ردیف تعرفه مناسب قرار گیرد. انتخاب اشتباه تعرفه می‌تواند باعث ایجاد اختلاف در حقوق ورودی یا سایر الزامات قانونی شود.

اگر اختلاف تعرفه‌ای باعث کاهش حقوق ورودی شود، موضوع می‌تواند از نظر مالی برای واردکننده بسیار مهم باشد.

قبل از اظهار کالا چه کاری انجام دهیم؟

بهتر است پیش از ثبت اظهارنامه:

• مشخصات فنی کالا را بررسی کنید.
• کاتالوگ محصول را در اختیار داشته باشید.
• نمونه یا تصویر کالا را بررسی کنید.
• تعرفه احتمالی را با اطلاعات واقعی کالا تطبیق دهید.
• در موارد تخصصی از کارشناس امور گمرکی کمک بگیرید.

۵. وجود مغایرت میان کالا و اسناد

یکی دیگر از مشکلات رایج، اختلاف میان کالای واقعی و اسناد ارائه‌شده به گمرک است.

برای مثال ممکن است تعداد، نوع، وزن یا سایر مشخصات کالا با اطلاعات موجود در اسناد مطابقت نداشته باشد.

اسناد تجاری مانند فاکتور، پکینگ لیست و بارنامه باید تا حد امکان اطلاعات منسجم و قابل تطبیقی درباره محموله ارائه دهند.

چرا هماهنگی اسناد اهمیت دارد؟

زیرا گمرک در فرآیند بررسی کالا، اطلاعات اسناد را با محموله و اظهارنامه تطبیق می‌دهد.

هرچه اختلاف میان این موارد بیشتر باشد، احتمال ایجاد ابهام و توقف فرآیند ترخیص افزایش پیدا می‌کند.

۶. تأخیر در انجام تعهدات رویه‌های گمرکی

برخی کالاها تحت رویه‌هایی مانند ورود موقت، ورود موقت برای پردازش، عبور یا مرجوعی وارد کشور می‌شوند و برای آن‌ها مهلت‌های مشخصی وجود دارد.

عدم خروج کالا یا وسیله نقلیه و عدم تحویل آن به گمرک در مهلت مقرر می‌تواند باعث ایجاد مسئولیت و جریمه شود.

ماده ۱۰۹ قانون امور گمرکی برای برخی موارد تأخیر در این رویه‌ها، جریمه روزانه تعیین کرده و در متن اصلاحی این ماده، مبلغ جریمه به‌صورت بازه‌ای مشخص شده است.

بنابراین مدیریت زمان در رویه‌های موقت و عبوری اهمیت زیادی دارد.

۷. تخلفات مربوط به کالای عبوری

کالای عبوری شرایط خاصی دارد و باید مطابق رویه و مهلت تعیین‌شده به مقصد برسد یا از قلمرو گمرکی خارج شود.

در صورت وجود مغایرت، عدم تحویل کالا یا رعایت نکردن الزامات مربوط به عبور، ممکن است موضوع مشمول مقررات تخلف یا در شرایط خاص، قاچاق گمرکی شود.

برای مثال، قانون در ماده ۵۷ مقرر کرده است که اگر کالای عبوری تا پایان مهلت اعتبار پروانه از قلمرو گمرکی خارج یا به گمرک تحویل نشود، اصل بر شمول مقررات قاچاق گمرکی است؛ البته استثنائات قانونی مانند فورس‌ماژور نیز وجود دارد.

۸. تخلف در اظهار ارزش کالا در صادرات

تخلفات ارزش فقط به واردات محدود نمی‌شوند.

در صادرات نیز اگر ارزش کالا به شکل غیرواقعی اظهار شود و این موضوع با هدف دریافت تسهیلات یا مزایای غیرقانونی باشد، قانون برای آن جریمه پیش‌بینی کرده است.

در ماده ۱۰۳ قانون امور گمرکی، برای اظهار غیرواقعی ارزش کالا در اظهارنامه صادراتی در شرایط مقرر، جریمه‌ای بر مبنای مابه‌التفاوت ارزش در نظر گرفته شده است.

بنابراین صادرکنندگان نیز باید اطلاعات اظهارنامه را با دقت بررسی کنند.

۹. تخلف در ورود و خروج وسایل نقلیه

مقررات گمرکی فقط درباره کالا نیست.

وسایل نقلیه‌ای که وارد قلمرو گمرکی می‌شوند نیز باید الزامات مربوط به ورود، توقف، تخلیه و بارگیری را رعایت کنند.

برای نمونه، قانون امور گمرکی برای ورود وسایل نقلیه آبی و هوایی به کشور، استفاده از اماکن و مسیرهای مجاز و انجام تشریفات مقرر را الزامی کرده است.

عدم رعایت این الزامات، بسته به شرایط، می‌تواند پیامدهای گمرکی و قانونی داشته باشد.

۱۰. ارائه اسناد خلاف واقع

یکی از حساس‌ترین موارد در پرونده‌های گمرکی، استفاده از اسناد خلاف واقع است.

منظور از اسناد خلاف واقع، در مواردی که قانون به آن اشاره کرده، اسنادی است که مشخصات درج‌شده در آن‌ها با جنس و ویژگی‌های کالای اظهارشده مطابقت نداشته باشد یا سند جعلی باشد.

این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا استفاده از اسناد خلاف واقع در برخی شرایط می‌تواند از سطح یک تخلف معمولی فراتر رفته و در چارچوب مصادیق قاچاق گمرکی قرار گیرد.

تفاوت تخلف گمرکی و قاچاق گمرکی چیست؟

این یکی از مهم‌ترین سؤالات برای فعالان تجارت خارجی است.

تخلف گمرکی و قاچاق گمرکی را نباید مترادف یکدیگر دانست.

در قانون امور گمرکی، فصل جداگانه‌ای برای تخلفات گمرکی و فصل دیگری برای قاچاق در نظر گرفته شده است. مواد ۱۰۸ تا ۱۱۲ در بخش تخلفات گمرکی و ماده ۱۱۳ به بعد در بخش قاچاق قرار دارند.

به‌طور ساده:

بنابراین صرف وجود یک مغایرت به این معنا نیست که حتماً قاچاق اتفاق افتاده است؛ عنوان قانونی رفتار و شرایط پرونده تعیین‌کننده است.

چه مواردی طبق قانون می‌تواند قاچاق گمرکی محسوب شود؟

ماده ۱۱۳ قانون امور گمرکی موارد مختلفی را در زمره قاچاق گمرکی قرار داده است.

از جمله:

• ورود یا خروج کالا از مسیر غیرمجاز یا بدون انجام تشریفات گمرکی؛
• خارج نکردن برخی کالاها یا وسایل نقلیه در مهلت مقرر، در شرایطی که قانون مقرر کرده است؛
• خارج کردن کالای تجاری از اماکن گمرکی بدون اظهار یا بدون پرداخت یا تأمین حقوق ورودی؛
• تعویض یا برداشت بخشی از کالای عبور خارجی؛
• اظهار کالای ممنوع تحت عنوان کالای مجاز یا مجاز مشروط با نام دیگر؛
• وجود کالای اضافی از نوع متفاوت از کالای اظهارشده در شرایط مقرر؛
• برخی موارد مربوط به خروج موقت و کابوتاژ؛
• اظهار کالای مجاز یا مجاز مشروط با نام کالای دیگری که حقوق ورودی کمتری دارد و استفاده از اسناد خلاف واقع در شرایط مقرر.

به همین دلیل، واردکنندگان باید تفاوت بسیار مهم میان اشتباه اداری، تخلف گمرکی و رفتار مشمول قاچاق را در نظر داشته باشند.

جریمه تخلفات گمرکی چگونه تعیین می‌شود؟

میزان جریمه برای تمام تخلفات یکسان نیست.

برای مثال، ماده ۱۰۸ قانون امور گمرکی در مورد برخی مغایرت‌هایی که موجب زیان مالی دولت می‌شوند، علاوه بر دریافت مابه‌التفاوت، جریمه‌ای بین ۱۰ تا ۱۰۰ درصد مابه‌التفاوت را پیش‌بینی کرده است. در صورت تحقق شرایط تبصره اول همان ماده، حداقل جریمه می‌تواند افزایش پیدا کند.

از طرف دیگر، ماده ۱۱۰ برای برخی اظهارهای خلاف واقع که زیان مالی برای دولت ندارند، جریمه مشخصی را پیش‌بینی کرده است.

بنابراین نمی‌توان برای همه پرونده‌ها یک مبلغ ثابت به عنوان «جریمه تخلف گمرکی» اعلام کرد.

چه عواملی روی میزان جریمه تأثیر می‌گذارند؟

مطابق ماده ۱۱۱، هنگام تعیین جریمه باید عواملی مانند موارد زیر مورد توجه قرار گیرد:

• نوع تخلف
• تکرار تخلف
• تعدد تخلفات
• سابقه متخلف
• وضعیت متخلف
• حجم کالا
• نوع کالا
• ارزش کالا
• شرایط زمانی
• شرایط مکانی

قانون همچنین مقرر کرده است که جریمه تعیین‌شده و دلایل آن در صورت‌مجلس تخلف درج شود.

این موضوع نشان می‌دهد که سابقه و شرایط هر پرونده می‌تواند در تصمیم‌گیری درباره میزان جریمه مؤثر باشد.

آیا می‌توان به جریمه گمرکی اعتراض کرد؟

بله. مطابق ماده ۱۱۱ قانون امور گمرکی، شخصی که نسبت به اصل جریمه یا میزان آن اعتراض داشته باشد، می‌تواند با ارائه دلایل و مدارک، اعتراض خود را برای ارجاع به مراجع رسیدگی به اختلافات گمرکی ارائه کند.

بنابراین اگر واردکننده معتقد باشد جریمه به اشتباه تعیین شده یا مبلغ آن با شرایط پرونده تناسب ندارد، می‌تواند از مسیر قانونی اعتراض اقدام کند.

چگونه از تخلفات گمرکی جلوگیری کنیم؟

بخش قابل توجهی از مشکلات گمرکی را می‌توان با کنترل دقیق اطلاعات قبل از اظهار کاهش داد.

۱. اطلاعات کالا را دقیق بررسی کنید

قبل از خرید و اظهار، مشخصات واقعی کالا را دریافت و بررسی کنید.

۲. اسناد را با کالا تطبیق دهید

فاکتور، پکینگ لیست، بارنامه و سایر اسناد باید اطلاعات هماهنگ و قابل تطبیقی داشته باشند.

۳. تعرفه کالا را بررسی کنید

برای کالاهای تخصصی، بهتر است طبقه‌بندی تعرفه‌ای پیش از واردات به‌صورت دقیق بررسی شود.

۴. ارزش کالا را واقعی و مستند اعلام کنید

از ارائه ارزش غیرواقعی با هدف کاهش حقوق ورودی خودداری کنید.

۵. مهلت‌های گمرکی را کنترل کنید

در رویه‌هایی مانند ورود موقت، عبور و مرجوعی، تاریخ‌های مقرر را از ابتدا در سیستم مدیریت عملیات خود ثبت کنید.

۶. از اسناد معتبر استفاده کنید

هرگونه مغایرت یا سند نامعتبر می‌تواند ریسک پرونده را افزایش دهد.

۷. برای کالاهای تخصصی از متخصص کمک بگیرید

در کالاهایی که طبقه‌بندی، ارزش‌گذاری یا الزامات فنی پیچیده دارند، استفاده از نظر متخصص گمرکی می‌تواند از هزینه‌های بعدی جلوگیری کند.چرا پیشگیری از تخلف بهتر از پرداخت جریمه است؟

تخلف گمرکی فقط یک هزینه مالی نیست.

درگیر شدن یک محموله با مغایرت یا اختلاف گمرکی می‌تواند باعث توقف یا طولانی شدن فرآیند ترخیص شود. این موضوع در برخی شرایط می‌تواند هزینه‌های دیگری مانند انبارداری، خواب سرمایه و تأخیر در تحویل کالا را نیز افزایش دهد.

جمع‌بندی

تخلفات گمرکی طیف گسترده‌ای از رفتارها و مغایرت‌ها را شامل می‌شوند؛ از اظهار خلاف واقع و اختلاف در مشخصات کالا گرفته تا مشکلات مربوط به ارزش، تعرفه، اسناد و مهلت‌های رویه‌های گمرکی.

با این حال، باید توجه داشت که هر تخلف گمرکی قاچاق محسوب نمی‌شود. قانون امور گمرکی برای تخلفات گمرکی و قاچاق گمرکی مقررات جداگانه‌ای دارد و تشخیص عنوان قانونی هر مورد به شرایط و جزئیات پرونده بستگی دارد.

برای جلوگیری از مشکلات، واردکنندگان و صادرکنندگان باید پیش از انجام تشریفات گمرکی، اطلاعات کالا، اسناد، ارزش، تعرفه و الزامات مربوط به رویه موردنظر را به‌دقت بررسی کنند.

در نهایت، دقت در اظهار کالا، استفاده از اسناد معتبر و مدیریت صحیح فرآیند واردات و صادرات، مهم‌ترین راهکارهای کاهش ریسک تخلفات گمرکی هستند.

نکته حقوقی: این مقاله برای آشنایی عمومی با موضوع تخلفات گمرکی تهیه شده است و جایگزین مشاوره حقوقی یا بررسی تخصصی پرونده در گمرک نیست. مقررات و مبالغ جریمه ممکن است با اصلاح قوانین و مقررات تغییر کنند؛ برای تصمیم‌گیری درباره یک پرونده مشخص باید متن مقررات جاری و شرایط همان پرونده بررسی شود.