کد IMDG یکی از مهم ترین استانداردهای بین المللی در حمل و نقل دریایی کالاهای خطرناک است. این کد مجموعه ای از قوانین و الزامات را مشخص می کند تا کالاهایی که ممکن است برای انسان، کشتی، محیط زیست یا سایر محموله ها خطر ایجاد کنند، به شکل ایمن و استاندارد جابه جا شوند.

اگر در حوزه واردات، صادرات، حمل دریایی یا ترخیص کالا فعالیت دارید، آشنایی با کد IMDG اهمیت زیادی دارد. رعایت نکردن الزامات این کد می تواند باعث توقف محموله، جریمه، تاخیر در حمل، خسارت به کالا و حتی ایجاد خطرات جدی در طول سفر دریایی شود.

در این مقاله بررسی می کنیم که کد IMDG چیست، چه کالاهایی مشمول آن هستند، کلاس های کالاهای خطرناک چگونه تقسیم بندی می شوند، بسته بندی و برچسب گذاری این کالاها چگونه انجام می شود و در زمان حمل دریایی چه نکاتی باید رعایت شود.

کد IMDG چیست؟

IMDG مخفف عبارت International Maritime Dangerous Goods Code به معنی «کد بین المللی کالاهای خطرناک دریایی» است.

این کد توسط سازمان بین المللی دریانوردی یا IMO تدوین شده و هدف اصلی آن ایجاد یک چارچوب استاندارد برای حمل کالاهای خطرناک از طریق دریاست.

کالاهای خطرناک می توانند شامل مواد منفجره، گازها، مایعات قابل اشتعال، مواد سمی، مواد خورنده و بسیاری از مواد شیمیایی دیگر باشند. اگر این کالاها بدون رعایت اصول ایمنی حمل شوند، ممکن است در اثر نشت، آتش سوزی، انفجار یا واکنش شیمیایی به محموله های دیگر و افراد آسیب وارد کنند.

کد IMDG برای موضوعاتی مانند موارد زیر الزامات مشخصی دارد:

• طبقه بندی کالاهای خطرناک
• نحوه بسته بندی
• علامت گذاری و برچسب گذاری
• اعلام مشخصات محموله
• نحوه بارگیری و چیدمان
• جداسازی کالاهای ناسازگار
• حمل کانتینری کالاهای خطرناک
• مستندسازی محموله
• الزامات مربوط به حمل ایمن

بنابراین IMDG صرفا یک کد برای شناسایی مواد خطرناک نیست، بلکه مجموعه ای از مقررات برای مدیریت ایمن این کالاها در زنجیره حمل و نقل دریایی است.

چرا کد IMDG در حمل و نقل دریایی اهمیت دارد؟

حمل دریایی معمولا برای جابه جایی حجم زیادی از کالا در مسافت های طولانی استفاده می شود. وقتی کالاهای خطرناک وارد این زنجیره می شوند، کوچک ترین اشتباه در شناسایی یا بسته بندی می تواند پیامدهای جدی داشته باشد.

برای مثال، اگر یک ماده قابل اشتعال در کنار ماده ای قرار بگیرد که شرایط نگهداری متفاوتی دارد، احتمال بروز حادثه افزایش پیدا می کند. به همین دلیل کد IMDG مشخص می کند هر کالا چگونه باید بسته بندی، علامت گذاری، اعلام و در کشتی یا کانتینر قرار داده شود.

رعایت این استاندارد چند مزیت مهم دارد:

1. افزایش ایمنی کشتی و خدمه
2. کاهش احتمال آتش سوزی، انفجار و نشت مواد
3. محافظت از سایر کالاهای موجود در کشتی
4. کاهش آسیب های زیست محیطی
5. کاهش احتمال توقف یا برگشت محموله
6. هماهنگی بین شرکت های حمل و نقل، بنادر و گمرکات
7. کاهش خسارت های مالی ناشی از حمل نادرست کالا

به همین دلیل، فرستنده کالا نمی تواند صرفا نام تجاری محصول را به شرکت حمل اعلام کند و انتظار داشته باشد تمام مراحل بدون مشکل انجام شود. مشخصات فنی و طبقه بندی صحیح کالا اهمیت بسیار زیادی دارد.

چه کالاهایی مشمول کد IMDG هستند؟

یکی از مهم ترین نکات در استفاده از کد IMDG این است که کالا ابتدا به درستی شناسایی و طبقه بندی شود.

برخی از کالاهایی که ممکن است مشمول مقررات کالاهای خطرناک دریایی باشند عبارتند از:

• مواد شیمیایی صنعتی
• برخی انواع رنگ و حلال
• سوخت و فرآورده های نفتی
• گازهای فشرده
• باتری های خاص
• مواد منفجره
• مواد سمی
• مواد خورنده
• مواد اکسیدکننده
• برخی مواد عفونی
• برخی مواد رادیواکتیو
• مواد و محصولات دارای قابلیت اشتعال

البته صرف اینکه یک کالا ماده شیمیایی باشد به این معنی نیست که حتما در یکی از کلاس های کالاهای خطرناک قرار می گیرد. طبقه بندی باید بر اساس مشخصات واقعی محصول، اطلاعات ایمنی و الزامات کد IMDG انجام شود.

کلاس های کالاهای خطرناک در کد IMDG

کالاهای خطرناک در سیستم IMDG بر اساس نوع خطر به 9 کلاس اصلی تقسیم می شوند. بعضی از این کلاس ها نیز دارای زیرگروه هستند.

این طبقه بندی یکی از مهم ترین بخش های فرآیند حمل است، زیرا الزامات بسته بندی، برچسب گذاری، جداسازی و حمل کالا بر اساس کلاس خطر آن تعیین می شود.

شماره UN در حمل کالاهای خطرناک چیست؟

یکی از اطلاعات مهم در حمل کالاهای خطرناک، شماره UN است.

شماره UN یک کد چهار رقمی است که برای شناسایی بسیاری از مواد و کالاهای خطرناک مورد استفاده قرار می گیرد. این شماره به شرکت حمل، بندر، گمرک و سایر عوامل زنجیره حمل کمک می کند تا ماهیت کالای خطرناک را به شکل استاندارد شناسایی کنند.

برای مثال، یک کالا ممکن است علاوه بر نام تجاری خود دارای اطلاعاتی مانند موارد زیر باشد:

• UN Number
• Proper Shipping Name
• Hazard Class
• Packing Group
• Marine Pollutant

وجود این اطلاعات باعث می شود احتمال اشتباه در شناسایی محموله کاهش پیدا کند.

تفاوت شماره UN و کلاس خطر چیست؟

این دو مفهوم یکی نیستند.

شماره UN برای شناسایی یک ماده یا کالای مشخص استفاده می شود، در حالی که کلاس خطر نوع اصلی خطری را نشان می دهد که کالا ایجاد می کند.

به عنوان مثال ممکن است دو محصول مختلف در یک کلاس خطر قرار داشته باشند اما شماره UN متفاوتی داشته باشند.

Packing Group در کد IMDG چیست؟

برای برخی از کالاهای خطرناک، مفهوم Packing Group یا گروه بسته بندی نیز اهمیت دارد.

گروه بسته بندی میزان خطر برخی کالاها را مشخص می کند و معمولا شامل سه سطح است:

• Packing Group I: خطر زیاد
• Packing Group II: خطر متوسط
• Packing Group III: خطر کمتر

البته همه کالاهای خطرناک لزوما Packing Group ندارند. نوع گروه بسته بندی بر اساس مشخصات و طبقه بندی کالا تعیین می شود.

این موضوع مستقیما روی الزامات بسته بندی کالا تاثیر دارد و به همین دلیل باید قبل از آماده سازی محموله به درستی مشخص شود.

بسته بندی کالاهای خطرناک بر اساس IMDG

بسته بندی در حمل کالاهای خطرناک اهمیت بسیار زیادی دارد. بسته بندی باید بتواند در شرایط عادی حمل و نقل، کالا را در برابر آسیب، نشت یا انتشار ناخواسته محافظت کند.

انتخاب بسته بندی مناسب به ماهیت کالا، کلاس خطر، گروه بسته بندی و سایر الزامات مربوط به آن بستگی دارد.

در این مرحله نباید فقط به ظاهر یا استحکام فیزیکی بسته بندی توجه کرد. برای برخی کالاها، نوع خاصی از بسته بندی و استانداردهای مشخص مورد نیاز است.

یک بسته بندی نامناسب می تواند باعث شود:

• کالا در زمان حمل نشت کند
• بسته بندی در اثر ضربه آسیب ببیند
• مواد با یکدیگر واکنش نشان دهند
• محموله در بندر متوقف شود
• شرکت کشتیرانی از پذیرش کالا خودداری کند

بنابراین پیش از ارسال کالا باید الزامات بسته بندی مربوط به همان ماده بررسی شود.

برچسب گذاری و علامت گذاری کالاهای خطرناک

هر کالای خطرناک باید بر اساس الزامات مربوط به آن، علائم و برچسب های مورد نیاز را داشته باشد.

این علائم به کارکنان بندر، کشتی و سایر عوامل حمل کمک می کنند تا خطر موجود در محموله را سریع تشخیص دهند.

اطلاعات و علائم مورد نیاز می توانند با توجه به نوع کالا متفاوت باشند، اما به طور کلی ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• علامت کلاس خطر
• شماره UN
• نام صحیح حمل کالا
• علائم مربوط به خطرات خاص
• علامت Marine Pollutant در صورت مشمول بودن
• سایر نشانه های مورد نیاز برای حمل

اشتباه در برچسب گذاری یکی از مواردی است که می تواند باعث ایجاد مشکل در پذیرش محموله شود.

سند حمل کالاهای خطرناک چیست؟

برای حمل کالاهای خطرناک، اطلاعات محموله باید به شکل صحیح و کامل اعلام شود. شرکت کشتیرانی و سایر عوامل زنجیره حمل باید بدانند دقیقا چه کالایی، با چه مشخصاتی و تحت چه طبقه بندی ای در حال جابه جایی است.

در فرآیند اظهار کالا معمولا اطلاعاتی مانند موارد زیر اهمیت دارند:

ارائه اطلاعات ناقص یا اشتباه می تواند باعث تاخیر در فرآیند حمل شود و در برخی شرایط حتی تبعات مالی و ایمنی داشته باشد.

جداسازی کالاهای خطرناک در حمل دریایی

یکی از موضوعات مهم در کد IMDG، Segregation یا جداسازی کالاهای ناسازگار است.

تمام کالاهای خطرناک را نمی توان در کنار یکدیگر قرار داد. بعضی مواد در صورت تماس با یکدیگر ممکن است واکنش شیمیایی ایجاد کنند یا خطر آتش سوزی، انتشار گاز یا سایر حوادث را افزایش دهند.

به همین دلیل در زمان برنامه ریزی بارگیری باید مشخص شود:

• کالا با چه موادی نباید در مجاورت قرار بگیرد
• آیا امکان حمل کالا در یک کانتینر وجود دارد یا خیر
• فاصله یا جداسازی مورد نیاز چقدر است
• محل مناسب قرارگیری کانتینر در کشتی کجاست

این بخش از فرآیند معمولا نیازمند بررسی دقیق مقررات و مشخصات فنی کالا است.

نقش کانتینر در حمل کالاهای خطرناک

در حمل دریایی، بسیاری از کالاهای خطرناک از طریق کانتینر جابه جا می شوند. در این شرایط فقط خود کالا اهمیت ندارد، بلکه وضعیت کانتینر، نحوه چیدمان محموله و شرایط بارگیری نیز باید بررسی شود.

چند نکته مهم عبارتند از:

• کانتینر باید متناسب با نوع محموله انتخاب شود.
• بسته ها باید به شکل مناسب داخل کانتینر مهار شوند.
• از جابه جایی بیش از حد کالا جلوگیری شود.
• بسته بندی ها نباید در معرض آسیب فیزیکی قرار بگیرند.
• کالاهای ناسازگار نباید در کنار یکدیگر قرار داده شوند.
• علائم و برچسب های لازم باید روی کانتینر نصب شوند.

در صورتی که کالا به صورت کانتینری حمل شود، اطلاعات مربوط به محموله باید با اسناد حمل و اظهارنامه کالا هماهنگ باشد.

چه اطلاعاتی را باید قبل از حمل کالای خطرناک آماده کنیم؟

یکی از اشتباهات رایج این است که صادرکننده یا واردکننده پس از آماده شدن کالا تازه به فکر الزامات حمل دریایی بیفتد.

بهتر است قبل از خرید یا ارسال کالا، اطلاعات زیر دریافت و بررسی شود:

1. نام دقیق محصول
2. مشخصات فنی کالا
3. شماره UN در صورت وجود
4. کلاس خطر
5. Packing Group در صورت وجود
6. برگه اطلاعات ایمنی یا SDS
7. نوع و مقدار بسته بندی
8. وضعیت Marine Pollutant در صورت مرتبط بودن
9. کشور مبدا و مقصد
10. روش حمل و نوع کانتینر مورد نیاز

این اطلاعات به شرکت حمل و تیم بازرگانی کمک می کند تا امکان حمل کالا و شرایط آن را پیش از ارسال بررسی کنند.

SDS چیست و چه ارتباطی با IMDG دارد؟

SDS یا Safety Data Sheet یکی از اسناد مهم برای شناسایی و بررسی مواد شیمیایی است.

این سند اطلاعاتی درباره ویژگی های ماده، خطرات احتمالی، روش نگهداری، اقدامات اضطراری و اطلاعات ایمنی ارائه می دهد.

در زمان بررسی یک ماده شیمیایی برای حمل دریایی، اطلاعات SDS می تواند به شناسایی صحیح خطرات کالا کمک کند. با این حال، صرف داشتن SDS به معنی تکمیل تمام الزامات حمل دریایی نیست و اطلاعات حمل باید مطابق مقررات مربوطه بررسی و اعلام شود.

Marine Pollutant در کد IMDG چیست؟

برخی کالاها علاوه بر خطرات معمول خود، برای محیط زیست دریایی نیز خطرناک هستند. چنین کالاهایی در شرایط مشخص ممکن است به عنوان Marine Pollutant شناخته شوند.

در این شرایط، الزامات مربوط به علامت گذاری، اظهار و حمل باید با توجه به مقررات مرتبط رعایت شود.

این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا در صورت نشت مواد خطرناک به دریا، آسیب های زیست محیطی می تواند بسیار گسترده باشد.

آیا همه مواد شیمیایی خطرناک هستند؟

خیر.

این یکی از نکات مهمی است که در حمل کالا باید به آن توجه شود. صرف اینکه محصولی ماده شیمیایی است، به این معنی نیست که حتما کالای خطرناک دریایی محسوب می شود.

طبقه بندی باید بر اساس مشخصات واقعی ماده و مقررات مربوط به حمل آن انجام شود.

به همین دلیل نباید فقط بر اساس نام محصول یا تجربه قبلی درباره طبقه بندی آن تصمیم گرفت. بررسی مشخصات فنی و اسناد کالا ضروری است.

تفاوت حمل کالای عادی و کالای مشمول IMDG

حمل کالای عادی معمولا فرآیند ساده تری دارد، اما برای کالاهای خطرناک مراحل و کنترل های بیشتری مورد نیاز است.

به همین دلیل، هزینه و زمان حمل کالای خطرناک ممکن است با یک کالای عادی متفاوت باشد.

مشکلات رایج در حمل کالاهای مشمول IMDG

بسیاری از مشکلات حمل کالاهای خطرناک نه به دلیل پیچیدگی خود کالا، بلکه به دلیل اشتباه در آماده سازی محموله اتفاق می افتند.

برخی از رایج ترین مشکلات عبارتند از:

• اعلام اشتباه کلاس خطر
• اشتباه در شماره UN
• استفاده از نام تجاری به جای نام صحیح حمل
• بسته بندی نامناسب
• نصب نکردن برچسب های لازم
• ارائه اطلاعات ناقص
• عدم هماهنگی اطلاعات اسناد
• عدم بررسی الزامات شرکت کشتیرانی
• ترکیب کالاهای ناسازگار
• اعلام نکردن ویژگی های خاص کالا

برای جلوگیری از این مشکلات، بهتر است بررسی کالا قبل از رزرو حمل انجام شود، نه بعد از آن.

مراحل حمل کالای خطرناک در حمل و نقل دریایی

فرآیند حمل را می توان به شکل کلی در چند مرحله بررسی کرد:

1. شناسایی کالا

ابتدا باید مشخصات دقیق محصول، ترکیبات و ویژگی های خطرناک آن مشخص شود.

2. تعیین طبقه بندی

بر اساس اطلاعات فنی و مقررات مربوطه، کلاس خطر، شماره UN و سایر اطلاعات مورد نیاز تعیین می شود.

3. بررسی بسته بندی

بسته بندی مناسب با نوع کالا و الزامات مربوط به آن انتخاب می شود.

4. آماده سازی برچسب و علائم

علائم و اطلاعات لازم روی بسته ها و در صورت نیاز روی کانتینر درج می شوند.

5. تهیه اسناد

اطلاعات مربوط به کالای خطرناک باید به شکل صحیح در اسناد مورد نیاز ثبت شود.

6. هماهنگی با شرکت کشتیرانی

قبل از ارسال، پذیرش کالا توسط خط کشتیرانی یا شرکت حمل بررسی می شود.

7. بارگیری و حمل

پس از تایید، کالا مطابق الزامات ایمنی بارگیری و برای حمل دریایی آماده می شود.

ویرایش های کد IMDG

کد IMDG یک استاندارد ثابت و بدون تغییر نیست و در طول زمان به روزرسانی می شود. تغییرات می توانند مربوط به طبقه بندی کالاها، الزامات بسته بندی، اسناد، علامت گذاری و سایر بخش های حمل کالاهای خطرناک باشند.

به همین دلیل اگر یک شرکت به صورت مستمر با کالاهای خطرناک کار می کند، نباید صرفا به اطلاعاتی که چند سال قبل استفاده کرده است تکیه کند.

استفاده از نسخه جاری مقررات و بررسی الزامات شرکت حمل و بندر مقصد اهمیت زیادی دارد.

برای واردات و صادرات کالاهای خطرناک چه نکاتی مهم است؟

اگر قصد واردات یا صادرات کالایی را دارید که احتمال می دهید مشمول مقررات IMDG باشد، بهتر است قبل از نهایی کردن سفارش این موارد را بررسی کنید:

• آیا کالا در حمل دریایی کالای خطرناک محسوب می شود؟
• شماره UN کالا چیست؟
• کالا در کدام کلاس قرار می گیرد؟
• آیا Packing Group دارد؟
• آیا Marine Pollutant محسوب می شود؟
• چه نوع بسته بندی برای آن مورد نیاز است؟
• آیا شرکت کشتیرانی مورد نظر این کالا را می پذیرد؟
• آیا کشور مقصد محدودیت خاصی برای کالا دارد؟
• چه اسنادی باید ارائه شود؟
• آیا اطلاعات فنی محصول با اطلاعات اظهارشده مطابقت دارد؟

پاسخ به این سوالات قبل از ارسال می تواند از بسیاری از هزینه های اضافی و تاخیرهای احتمالی جلوگیری کند.

اشتباهاتی که باید در حمل کالاهای مشمول IMDG از آنها جلوگیری کرد

یکی از مهم ترین نکات در حمل کالاهای خطرناک این است که فرآیند را به لحظه بارگیری موکول نکنید.

چند اشتباه مهم که باید از آنها دوری کرد:

خرید کالا بدون بررسی امکان حمل:
ممکن است کالایی در مبدا به راحتی قابل تهیه باشد اما شرکت کشتیرانی یا مسیر مورد نظر شرایط خاصی برای حمل آن داشته باشد.

اعلام نادرست مشخصات کالا:
تفاوت بین مشخصات واقعی کالا و اطلاعات اعلام شده می تواند باعث توقف یا مشکل در حمل شود.

استفاده از بسته بندی معمولی:
برای برخی کالاها بسته بندی استاندارد و تاییدشده مورد نیاز است.

بی توجهی به جداسازی کالاها:
قرار دادن مواد ناسازگار در کنار یکدیگر می تواند خطرناک باشد.

بررسی نکردن مقررات مقصد:
علاوه بر مقررات حمل دریایی، ممکن است کشور مقصد نیز برای ورود برخی کالاها الزامات خاصی داشته باشد.

جمع بندی

کد IMDG چارچوب اصلی برای حمل ایمن کالاهای خطرناک از طریق دریا است و آشنایی با آن برای واردکنندگان، صادرکنندگان، شرکت های حمل و نقل، فورواردرها و فعالان حوزه لجستیک اهمیت زیادی دارد.

در این فرآیند، مواردی مانند شماره UN، کلاس خطر، Packing Group، بسته بندی، برچسب گذاری، اظهار کالا، جداسازی محموله ها و الزامات حمل کانتینری باید به شکل صحیح بررسی شوند.

مهم ترین نکته این است که قبل از ارسال کالای مشکوک به خطرناک بودن، ابتدا ماهیت آن و الزامات حمل دریایی آن مشخص شود. بررسی دقیق اطلاعات فنی و هماهنگی با شرکت حمل و کشتیرانی می تواند از بسیاری از مشکلاتی که در زمان بارگیری یا ورود کالا به بندر ایجاد می شوند جلوگیری کند.

اگر در حوزه واردات یا صادرات فعالیت می کنید، شناخت کد IMDG فقط یک موضوع فنی نیست؛ بلکه بخشی از مدیریت ریسک، کاهش هزینه های حمل و جلوگیری از تاخیر در زنجیره تامین محسوب می شود.